Mokokchung, 5th May, 2026 (www.nokinketer.in): Tuophema aser Ungma yim na tsüngta “Rüna Khrietho – Maong Aksü” tenzüker küm 25 ajungba sentong ka 2nd May, 2026 nü Ungma nung amungdang, Tetushi Tejaoker taoba Nagaland Chief Minister, taoba Maharashtra, Goa, Gujarat & Odisha Governor aser Padma Bhushan Awardee Dr. S.C Jamir-i Naga nunger dang tesüiba mapang telemsa aliba nungi pilar Nagaland ka küma lungjemer yimjiyimjung asoshi inyaktsü tayongzükba tulu agütsü.
‘Iba aksü tenzükba mapang sorkar nung ni tokolakba aser Neiphiu Rio kü den tatong liasü. Nagaland nung Ao aser Angami naji kin tulu ana lir aser kin ana tsüngta tembar yimtepbaji kin telungjem asoshi tatishitsü ka ama bilem, aser Naga nungertemi chilongchilonga aser telungjem kibong ka asütsü yongya aser Rio küna mission ji ibaji liasü. Naga nungerji lungjema, tepela kibong ka yangertsü nükjidong yur Touphema o Ungma na tsüngta aksü maparen tenzük’, ta pai taoba mapang atalokba olen kar lemsatep.
Tanü ya tongtibang anogo ka, kechiyong yimna sanger tsüngta tembar yimteper küm 25 ajunger, anungji, küm 25 tejaklen atalokba mapatem meyipa reprangba den tarutsü atema bilemtsü mapang tajung ka lir, ta paisa ashi. Küm 25 tejaklen Nagaland nung aliba nüburtem tangatetba khenyongi balaka liasü. Nagaland nung nisung shia mulungjang nung yimjiyimjung tasen ka asoshi yongyaseta liasü. Asen lima telungjem, tesünep aser yimjung alitsü atema kin ajak nungi aser nisung shiai ayimten. Naga nunger rongnung iba mapang nung ‘ism’ maliasü, aser civil society telok tematibaji ka dang aser ibaji “Naga Hoho” liasü, aser kin hoho ajak tensa den putepa timi inyaksangshia liasü, ta ashi.
Kodang temelenshi ka ataloktsüsa kümdir, nisung karibo achayangtsüsa akümer. Aji oda, Nagaland telungjem, tobur tajung ka yangertsü asoshi oshi aser yim balala süaka, telungjem yim ka kümtettsü akok ta sayutsübaji o agi masü saka mapa ajanga sayutsü tongtibangtiba nükjidong liasü. Ibai longsolongben benjong ka dangbo masü saka temulungjang aser tanela lungjemtsüla, ta paisa shisem.
Tang mesüra tesüiba mapang nunga Naga nunger rongnung telungjem aginü. Naga movement tetenzükertemia Nagaland-ji ka dang alitsü ashi. Anungji, iba nükjidong dak rangloker parnoki taküm tenla. Kechiba süra, parnoki Naga nungerji telok ana-asem masü saka ka dang lidaktsünü. Anungji, “Tuophema aser Ungma tsüngta yimjung aksü ya yimna sanger asoshi dang masü, saka iba dang alia Nagaland songjen asoshi bilemtsüla”, ta paisa ayongzük.
Küm 25 sülen, kodang asenoki meyipa reprangdir, asenok rongnung kanga mejungi telemsa adokogo. Temapur süshia aser telungpur süshia telok onsara. NNC nungi tenzükba tangbo joko telok 30 dak tali kümogo. Iba jagi nüburtem rajang akümer, ta pai ashi. ‘Parnoki tesep tila agi temulung süa alitsü jangrar. Parnoki kin tulu, nütsüng tulu, state tulu lenir ka ama masü, saka pei tesep tila ka nung mener pei sasa tanishir ta jembinür. Anungji, Nagaland nungbo nüburtem ajak lenir lir, tanitaker mali. Kodang sorochioker aika südir, sorochiokji majungtsü. Asen lima telok onsaraba ajanga asenok sorochiok kanga mejungi raksaogo aser tamangba yimsü, loktiliba, sobaliba, aser libaliru khenyongi ajemreptsüogo’, ta Jamirisa sasaseta ashi.
“British nungeri Naga nungerji ochi tashi, tasütait, aser mapa meranga inyakba nnübur ama züngshi. Saka tanübo ni anir asenok kechi komala nisung ka aküm? Asenok shishilembaba oset, alitsüba osettem mesüka kümogo”, ta paisa ashi.
‘Nüburtemi telungjem (integration) indang jembir, saka Nagaland nungbo iba integration mesükba ka sayuogo. “Frontier Nagaland” aliba atema pelar aser asenoki parnok nem temoatsü agütsür. Parnokji renloktsüla aser yaritsüla, saka ibaji tamaitsü tajung asü? Kilem kasa nung yipden balala aser sorochiokdak atep balala nung kechi komala telungjem ka yanglutsü?’ ta paisa asüngdanga ashi.
‘Nagaland yanglushitsü atema yangi shinga marutsü. Asenoki Nagaland ya tashitait, telungjem takar aser yimjiyimjung state ka yanglutet aser iba asoshi asen lima yimjung nüngdaker. Saka tanü bangdak amer (authorities) telok onsara, iyongji sarkar timi bener mouteter. Anungji, shinga dang tai tagütsüma. Ya asenok sasa yangluba mapa ka lir’, ta paisa Naga lima tia indang temulung shiranga lemsatep. ‘Kechiba state ka nung bangdak yimsüsür paika ya? Bangdak shiai rakzükratemba aser amokmerenba nung dang sotaka/amdaka lir. Iba ama tetsükdaktsü lia sarkar ka koda ketdangsütettsü?’, ta paisa asüngdanga liasü.
Tanü tia ka-a, India sarkar den tenangzüktep ana yangluogo, “Framework Agreement (FA)” aser “Agreed Position (AP)” na, aser ya tang tensa nung takoktsü alibatem lir ta bilemer. Parnoki sign süogo, anungji, tang kechi nung sign süogo aji akümtsübutsüla. Khristan ka ama, asenokia shitak inyaktsü tim. India-i kanga jangja-a shiogo, “iba linük nung wako ka, temzüng ka aser Prime Minister ka dang asütsü, saka Nagaland nungbo prime minister aika aginür”, ta paisa ashi.
Asenok tesüiba mapang nung alir masü. Saka tanü Nagaland nungbo asen lenirtemi tesüiba indang dang jembir. Saka tang asenoki mangdang indang jembitsüla aser tarutsü len anitsü atema mangdang yanglutsü nüngdaker. Asenoki inyakba yimya melenshitsüla aser kadi ka dak asen yimya melenshidaktsütsüla. Kechiaser Nagaland nung asenokbo ajak dak tai dang tongloktsür. ‘Meimchir shinga tabensaba mali ta bilemtetang aser kodang nai pei tashimait meteta arudir, idangji dang nai tangar timtemjia angateter’, ta paisa shisem.
Tuophema o Ungma atema dang masü Nagaland indang bilemba asenoki tanaben yanglushitsüla. Asenoki lanu putu nem senmang ka ama kechi tarutsü tia toktsütsü ta asübaji tongtibang lir. ‘Naga nunger ajak pei sasa ka ama bilem nung dang Nagaland tashi taitba aser ka küma yanglutsü asoshi tangatetba tuluba ka yangertettsü’, ta paisa ashi.
Naga nunger asoshi tayongzükba kar ashidang, mezüngbuba nung, ‘tejen pungmangtemi asenok khuret mebenokdaktsütsüla, saka asenoki pungmang tasen ka pungmangdi aser ibaji ataloktsü asoshi asenok rongnung rarabangsen mesütepli, saka tepela, telungjem, terenlok, yimjiyimjung aser mangdang tasen dak renlokdi’, ta paisa ayongzük.
Tanabuba nung, kechi shitak? kechi tia tajung lir? Aser kechi inyaktettsü akok? iba indang shisadangtsüla. Taoba indang mejembili kechiyong iba jagi asenok mekümzüktsü aser tejakleni anir maotsü, ta ashi. Anungji, tanü nüburtem asoshi tajangzük anguba mapatem nung shisadangtsüla. India sarkar-i asenok asoshi kechi inyaktsür ta masü, Naga nungeri saksalema tarutsü atema akokba tashi inyaktsüla, ta paisa ayongzük.
Tasembuba nung, asenoki tejakleni aotsü jangrar aser terenlok aginür, saka temelenshi arudang timtem kar adokdi sü ta arendaka tsübua bilemer. Saka tarutsü indang bilemdangdi süra, tamakok indang mejembili, ta paisa ashi. Paisa tatem nung, asen taküm nung Tsüngremji asen tebu, asen tesayur, asen lenir aser kümtetdakba südaktsütsü aser pa dak akangakanga amettsü asoshi ayongzük.
The Nokinketer 