Asen Aori alu nung tsük, aonsotsü aser süngjanglijang kechisa inyakteta ali, item ajak asoshi Tsüngrem nem tenüngsang agüja ano temoatsü meshia amungba dang ‘Tsüngremmung’ ta ajar.
Tsüngremmung tenzükba
Alemli Aor Chungliyimti alidang lokti taküm nung tongtibang mapaji alu yima züsenteta chia ajemtsüba liasü. Iba mapang nung Tsüngremsang o Merangsang na tembar liasü. Küm ka tena alu arr ayim, saka alurodang Tsüngremsang teimba aro. Anungji, Merangsangi pa temba dang, “ana alu kasa dang ayim nung kodasür nabo tsük paikati aro?” ta asüngdang. Idangji Tsüngremsangi pa dang ashi, “tsükma mapang na alui aodang to nibo tsüngrem mungsa amung, aji agi süłaba”, ta langzü. “Sürabangla sangkümbo ana külemi mungdi kü danga shiangma”, ta Merangsangi ashi. Anungji, taruba kümji mapang tonga arudang Tsüngremsangi pa temba dang shir tena külemi Tsüngremmung amung. Iba kümji tenaprongla tsük ayi-yi aro. Idang nungjagi tenzüka Merangsangi Tsüngremmung amung. Saka tatsüka dang lirbo Merangsangi yim toktsür oatok nung Chungliyimti aliri iba amung ya mangazüktet.
Merangsangji adianutem den Chungliyimti nungi apusoa Jongpongshisakong ajanga oa Sangpu yimti nung ali. Pa yangji alidang, pai par yimer dang Tsüngremmung munga sayu, saka par yimer shingaia iba mung amungtsu mejangra. Merangsangbo pa kija Tsüngremmung amung nung, par alu nungji kanga tsüksüngensüng asü, saka par yimerbo shinga tsük junga maro. Küm ishika lir külen dang pai Tsüngremmung amungba ajanga tsük aika aror ta par yimeri apitet. Anungji, Merangsangi amungba mung ya junger ta agizüka taruba küm nungibo yimer ajak iba mung amungtsü lemtet. Idang nungi par yimer ajaki Tsüngremmungji amung tenzük. Yamaji yimer ajak külemi amung nung pakümjibo tsük aser tsünüsembong ajak kanga junga tsüksüngensüng asü.
Kenü anogo Merangsang tzüla ayongbanglen arr ateni aodang tsüngrem telok ka kanga longsoa arr atsütepya ajuru. Pai “nenok ya kechi asür ta asüngdang nung, onok tsüngremmung amunger” ta langzü. Anungji, iba jilu ajizüka Sangpu yimti aliri Tsüngremmung amungdang arr atsütepba ya tongtibang shilem ka ta benshia aru.
Mapang tatsüka lir Sangpurji Songjong-i oa ali aser yang nungjagi Longsa-i meyipa arua külemi ali, aser parnok nungi dang angazüka Longsa-i Tsüngremmung amung. Tsürabur mapang tongmelang, ochi aser telungjem asünung Longsa-i Tsüngremmungji kanga junga mungtet. Iba jagi yimti nung yimjiyimjung liasü. Khen mapang Longsa nung Tsüngremmung munga alidang Ao yim kar nungi ainer aru. Parnoki iba Tsüngremmung amungba ya junger ta ajiteta sangküm nungibo parnoka iba mung ya amungtsü ta shir ao. Taruba küm nungi “Longsa-i amungba mung to mungdi ni!” ta parnok jembiteper amungba agi tamasabo Tsüngremmung dang “Longsamung” ta jatsü. Oboula nunger mapangbo Tsüngremmung ya anogo 6 (trok) nü tashi amung, saka Khrista yimsü arur külen tamangertemi amungtsümung kecha memungdaktsütsü ta noktangba ajanga tesülen British sakari anogo 3 (asem) nü dang amungtsü latettsü. Iba jagi Tsüngremmung dang karibo asemnü mung ta aja.
Tsüngremmung ya tamasabo Longsa munger dang Aoli yimtsüng balala mungyonga ao. Yamaji Tsüngremmung ya mapang balala nung munga alidang, Dr. & Mrs. Clerk-i Ao limai tamangba yimsü den kaket shisatsü bener arua Impur nung school lapok, aser school nung Aor lanur anitena züngdaktsü. Saka kodang Tsüngremmung mapang arudir yimtsüng shia anogo balala nung sodi agütsütsüsa aküm, iba jagi school nung timtem kanga ajuru. Iba timtemji ajiteta 1944 küm Ao Kaketshir Mungdang (AKM) Longjang nung alidang Tsüngremmung ya Aor ajak lirumedema amungtsü asoshi sarkar dangi temelaba meshitsü lemtet. Yamaji 1946 küm Mokokchung nung P. Adam SDO aliba mapang Tsüngremmung ya August 1-3 tashi Aor ajak külemi amungtsü temelaba agütsü.
Tsüngremmung mongpu
Tsürabur mapangbo, tsükma mapang atongdang kodang alu nung aih apongma-a repra mapa temdir aser Longsa lushi nung süngsapen pongdir, idangji Tsüngremmung amungtsü mapang atonger ta meteta, mapang aser anogo tajung shiteta Tsüngremmung munga aru. Saka 1946 küm sarkari latettsür külen nungibo küm shia August 1-3 tashi anogo yamai lemsar amunger.
1. Süngben Mung
2. Zünga Yongya
3. Yati Mung
1. Süngben Mung: Iba anogo nung tetsürtemi benjong tepiyong atema süng, aonsotsü aser tachi tajemtsü ajak bendena ayur, sobusolemtsü aser Tsüngremmung benjong atema yi sa-a aliba renemshia, ki merükteta ayutsü. Teburtemia kima tongshi nung Longtitsüngba wo alenloka ayutsü, iba jagi parji anembonger ta sayu. Ano kiojen renemshia merükteta ayu. Arju nungertemia arju ki, atsü kanga junga akangshia renemtsü. Ano arju tir ki-a renemshia süng bentsütsü. Iba anogo nungji arju nungeri Tsüngremmung benjong atema mapang talangka nungi ajioka aliba shizüngzü alepi aotsü, iba anogo atema shiba dak amsü kaodir paji anbong asütsü aser pai anir oa shizüngzüji lepzüka bener miyotsü miyoa yimdaki atsür adoktsü. Iba anogo nungsa asangurtemi meima alila aiür nem mokobong tasen chir agütsütsü. Ano aiürtemia lai meima alisang asangur nem nokleptsüyi ang nen nem temesüng agi renema senpet agütsütep. Tsürabur mapangbo aiür shibai angji teimba agütsüdir ta toktepdang parnok amoia moi mapa inyaktep. Iba ama senpet agütsütepba ajanga anikilen jungkai adoka liasü.
2. Zünga Yongya: Anepdang yakta arju tir kidang ak tulu tepseta putu yimsüsür ajak jaoka yongyatsü. Mepu shia zünga, kidong aser kimang menden kwika tenteta ali parnok ajaki ak tululu tepseta tambusanger kidang yongyatsü (Tsüngremmung mapangbo nashi metepseter kechiyong nashi agibo alu ara aponger ta takzüa aru). Yati anogo atema shi teperi agiteta ayutsü aser tanüngba shi den temesen tilala dena kasasa lemer senshitsü. Chiyungkiyung temer ajak ali lenten nung atenshia yartsüngsang aser asaya tapu balala toktepa asayatsü. Ano aiür asangur telok balala shizüngzü atsütepa longsoteptsü. Nikongtsütsü yimdak takar aser putu yimsüsür ki maka-a shi aser yi jema süidaktsür. Iba ama ki amakba mapang Tsüngremmung ken, süngo naro ken tenteper. Iba aonungji kibong shiai mishi asemprongla merükteta ak shi temo agi anütsü, iba dangji “mishi bang anü” ta ajar. Aji sür amchi ampo amala nung temesen tilala trokrok mapokchi den meyokteper mishi kolak nungji temlatsü (tenlatsü). Iba ama terunem keta külembaji Longtitsüngba tsüngremi agizüker aser temoatsü agütsür ta amanga aru.
3. Yati Mung: Iba anogo nung tetsür tebur arr atsütepa yartsüngsanga amunger. Teburtemji arr tazünglen amtsü aser tetsür talaklen amer arr ken tentepa atsüteptsü. Iba atsütepba nung teburi tetsür peladakja parnok nemsa kokdaktsür. Tetsürtemi ajongdong ken, kilang ken tena yimdong piyong longsotepa jajatsü. Teburtema yartsüngsang den asaya tapu balala asayar külen nikongtsütsü nungi tenzüka putu yimsüsür aser takar ki amaktsü.
Ano Tsüngremmung mapang yamai anembonga aru. Semki nung tsük masentsü, shizüng aser am matongtsü. Aji dang masü yartsüngsang dang asüm (drum) matem aser süngkonga metemshidaktsü. Itemji inyakra Lijabai yangluba lima raksar aser iba kümjibo alu anensar ta amanga ashibanga Tsüngremmung munga aru.
Ain Lenpi
Tsüngremmung tepiyong ainer marudaktsüi alinung, pezünübuba anepdangji Longtitsüngba wo alenloka alibaji agizüka anembong atemtsü. Ano kishikinar den sentaktepa aliba lenmang ajak apitsü, iba dangji “Ain Lenpi” ta ajar. Iba lenpi ya mepu menden telok balala lemsatsü aser arju nunger nema lenmang balaka apitsü lemzüktsütsü. Iba anogo nung tongtibang lenmang ajak kanga junga apitsü. Iba kümji shirnok kibong tasen küma ali, parnok ajaki arju nunger nem pei-i akokba shi aontem temtsütsü. Ibaji pa arju nunger den pilaba tamaitsü lir. Panüji amitsür ajaki lon temtsütsü. Shi aser lon ajakji meyokteper lemsa-a chiyungtsü. Chiyung temer külen asangur ajak shiba nok techiraba ta toktepa aou jentangshitsü (chopping). Yamaji mapa ajak temer miyo tajung miyoa yimdaki adoktsü. Paonungji parnok ajak takar ki maka-a shi aser yi anünga aliba ajak chia jemtsütsü. Iba dangji “yisang alok” ta ajar. Yamaji Tsüngremmung benjong atemer.
Ojang tetezü kar:
1. Ang nen nem: Ang rongnung tilatiba.
2. Anikilen: Aiür asangur kibong küma alitsü jembitepba lenmang.
3. Yongya: Adianu, kimang senteper chiyungtepba.
4. Ki amakba: Ki ka nung senteper benjong ken, konang nungsang ken tena longsoba.
5. Ashibangba: Meinyaktsü, mamshitsü, azüoka alitsü merangba.
6. Kishikinar: Yim ka den kidanger
7. Yisang alok: Benjong temer yi anüng-alu jemtsüba.
(Iba article ya asür Wb. Kazükaba-i züluba “Sobaliba Penzü Kaket” tapu 5 – Aor Amungtsümung nungi agiteta adoktsür)
The Nokinketer 